Een groot deel van Nederland bevindt zich op of onder de zeespiegel. Zonder de bescherming van dijken en polders zouden grote delen van ons land onder water lopen. Die uitdaging wordt in de toekomst nog groter door de verwachte stijging van de zeespiegel. Bodemdaling door winning van delfstoffen is daarom iets wat Nederland zo veel mogelijk wil voorkomen of beperken.

Wat zijn de oorzaken van bodemdaling?

Bodemdaling in Nederland kent vele oorzaken. Ontwatering en oxidatie van veenlagen in het westen van Nederland hebben in de afgelopen eeuwen geleid tot bodemdaling van vele meters. Inklinking van kleilagen in de eerste jaren na de drooglegging van de Flevopolder leidde tot een bodemdaling van ongeveer een meter. Ook veranderingen in de grondwaterstand, waterwinning en de onttrekking van delfstoffen uit de diepe ondergrond kunnen leiden tot aanzienlijke bodemdaling.

Bodemdaling door delfstofwinning?

Bij de onttrekking van delfstoffen komt dat door volumeveranderingen in de diepe ondergrond. Olie en gas zitten in poreuze gesteenten. De laag waaruit gewonnen wordt draagt het gewicht van de lagen die er bovenop liggen.

Ongeveer de helft van het gewicht wordt gedragen door de druk van het gas of de olie in de poriën van het gesteente. De andere helft wordt gedragen door het poreuze gesteente zelf. Het gewicht van de bovenliggende lagen blijft hetzelfde. Door winning daalt de druk van de olie of het gas. Een groter deel van het gewicht moet daardoor worden gedragen door het gesteente van de laag waaruit geproduceerd wordt. Die wordt daardoor ingedrukt. Bij relatief zacht gesteente, dikkere lagen of grotere drukdaling kan dat leiden tot bodemdaling aan het oppervlak.

Bodemdaling vanwege zoutwinning?

Bij de winning van zout door oplossingsmijnbouw ontstaat een met zout water gevulde holte in de diepe ondergrond. Door drukverschillen tussen het zoute water in de holte en het omringende zout wordt de holte een beetje in elkaar gedrukt waarbij in sommige gevallen het zout kan gaan vloeien. De volumeverandering die daarbij optreedt, kan leiden tot bodemdaling aan het oppervlak.

Wat zijn de mogelijke gevolgen van bodemdaling?

De bodemdaling die ontstaat bij de winning van delfstoffen heeft de vorm van een hele platte schotel met een groot oppervlak. Schade aan gebouwen door verschillen in bodemdaling is niet waarschijnlijk omdat de hoeveelheid daling maar heel geleidelijk verandert. Wel is het mogelijk dat de bodemdaling leidt tot aanpassingen in het grondwaterniveau door het Waterschap. Die ingreep zou kunnen leiden tot snellere lokale veranderingen in de bodemdaling door verschillen in inklinking in ondiepe lagen. De aanpassingen zijn meestal gering ten opzichte van zomer/winter variaties in de grondwaterstand. Wel kunnen door de bodemdaling aanpassingen nodig zijn zoals dijkophogingen, extra gemalen, aanpassingen aan riolen, bruggen, sluizen etc. Dat kan tot aanzienlijke kosten leiden.

Bodemdaling Waddenzee?

Te snelle bodemdaling door gaswinning onder de Waddenzee kan leiden tot schade aan het milieu door afname van het oppervlak van de wadplaten die bij eb droogvallen. Wanneer het oppervlak van de wadplaten die bij eb boven water komen afneemt zijn er minder voedingsmogelijkheden voor vogels. De gaswinning onder de Waddenzee is daarom onderworpen aan een streng meet- en regelprotocol om te snelle daling te voorkomen.

Wat doet SodM?

Een mijnbouwonderneming die in Nederland delfstoffen wil winnen moet voldoen aan een groot aantal wetten en voorschriften. SodM ziet er onder andere op toe dat de mijnbouwondernemingen zich houden aan de regels van de Mijnbouwwet en het Mijnbouwbesluit die gaan over bodemdaling. De mijnbouwonderneming is verplicht bodembeweging (waaronder bodemdaling) zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. De verwachte bodemdaling moet worden voorspeld en er moeten regelmatig metingen worden uitgevoerd om die voorspellingen te kunnen controleren. Schade door bodemdaling moet worden voorkomen of zo veel mogelijk worden beperkt. De aard en omvang van de te verwachten schade moet worden vastgesteld. SodM ziet toe op de kwaliteit van de verplichte onderdelen in het winningsplan die daar over gaan en adviseert de minister van Economische zaken en Klimaat daarover. Steekproefsgewijs laat SodM controleberekeningen uitvoeren ter beoordeling van de ingediende winningsplannen. Daarnaast beoordeelt SodM de jaarlijkse meetplannen die door de mijnbouwondernemingen ter goedkeuring moeten worden ingediend. Voor de Waddenzee is een meet- en regelprotocol van toepassing om zeker te stellen dat de bodemdalingsnelheid daar binnen de vergunde acceptabele grenzen blijft. SodM ziet toe op de toepassing daarvan. Met de komst van nieuwe monitoringstechnieken op basis van satellietmetingen zoals GPS en PS-InSAR zijn de mogelijkheden voor het meten van bodemdaling verbeterd.